.

Wydawcą magazynu PANORAMA jest 
Radio Polonia - CFMB1280 AM w Montrealu

Adres do korespondencji: 

MAGAZYN PANORAMA
6625, 38e Avenue, Suite 5 
Montreal, Qc
H1T 2X8 

E-mail: [email protected]

Tel. (514) 367-1224 
Tel. (514) 963-1080



 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Czcząc pamięć zmarłych

WETERANI NA POLSKICH GROBACH W SAINT-SAUVEUR-DES-MONTS

Niedaleko od Montrealu, w podgórskiej miejscowości Saint-Sauveur-des-Monts, na piaszczystym wzgórzu pośród świerków i wysokich skał, ukrywa się wiejski cmentarz, zaciszny i malowniczy. Oprócz miejscowej, przeważnie katolickiej, francuskojęzycznej ludności, spoczywa tu wielu Polaków, w grobach oznaczonych polskimi napisami i symbolami przywiązania do wiary i tradycji ojczystej. Nagrobne napisy po polsku brzmią egzotycznie i tajemniczo w oczach okolicznych mieszkańców. Nie są też zrozumiałe dla historyków, demografów, innych badaczy czy przejezdnych turystów.  
 

Początki polskich grobów

Państwo Tadeusz i Leonia Brzezińscy, należeli do pierwszych Polaków montrealskich posiadających wiejskie domy w pobliskich Laurentydach. 

Malowniczy cmentarzyk pobliskiego Saint-Sauveur przypadł im do gustu, tak jak i innym, bliskim im, polskim emigrantom politycznym, osiedlającym się wówczas dość licznie w Montrealu. Wielu z nich zaczęło nabywać działki na cmentarzu. W roku 1954 przypadło Tadeuszostwu Brzezińskim pochować tu tragicznie zmarłego syna Adama. Niebawem poczęła wzrastać liczba polskich grobów, przede wszystkim wzdłuż alei na południowo-zachodnim krańcu cmentarza. W opracowaniu René LeCler dla miejscowego towarzystwa historycznego autor nazwał ją "Aleją Polaków". Z czasem cmentarz w St.Sauveur stał się miejscem spoczynku znanych i zasłużonych osób z Polonii montrealskiej. 
 

Polska Aleja 

Wchodząc na cmentarz od ulicy de l'Eglise, spostrzega się aleję, zwaną potocznie "Polską Aleją", wzdłuż której zgrupowana jest większość polskich grobów. W chwili obecnej na cmentarzu w Saint-Sauveur-des-Monts znalazło miejsce ponad osiemdziesiąt polskich grobów. Samoistnie utworzony w ten sposób "polski sektor" cmentarza stanowi cząstkę polskiej nekropolii na gościnnej ziemi quebeckiej, gdzie swoje ostatnie miejsce spoczynku znalazło wielu Polaków z emigracji wojennej i powojennej. 
 

Pochowani i upamiętnieni

Pochowani zostali tam m.in.: przedstawiciele rządu i polscy dyplomaci, weterani I i II wojny światowej, więźniowie łagrów syberyjskich, obozów koncentracyjnych i oflagów. Leżą tu także działacze polonijni oraz przedstawiciele nauki i kultury, z których większość wniosła znaczny wkład w dorobek naukowo-kulturalny Kanady i prowincji Quebec. Wśród osób tu pochowanych wymienić należy dowódcę Armii Kraków w kampanii wrześniowej generała Antoniego Szyllinga, ministra spraw zagranicznych polskiego rządu na uchodźstwie prof. Tadeusza Romera, ostatniego konsula II Rzeczpospolitej w Montrealu, Tadeusza Brzezińskiego, czy uważanego za jednego z prekursorów polskiej floty na Bałtyku vice-admirała Stefana Frankowskiego.  Z osób upamiętnionych (na niektórych pomnikach wyryte są ich nazwiska, ale fizycznie osoby te pochowane są gdzie indziej, wymienić należy jednego z twórców Polski podziemnej generała Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego.  
 

Groby Ojczyzny 

Historia narodu zawsze znajduje swoje odbicie na cmentarzach, dlatego też "sektor polski" cmentarza w Saint-Sauveur-des-Monts, jako sepulcrum patriae, stanowi cenny zabytek historii Polski i polskiej emigracji powojennej. Ta enklawa polskości na obcej ziemi zasługuje w pełni na szczególną ochronę nie tylko społeczeństwa lokalnego, ale przede wszystkim polskiej emigracji w prowincji Quebec i Kanadzie.  

Cmentarz w Saint-Sauveur jest miejscem, do którego w pełni stosują się słowa jakimi często żegna się zmarłego: "Niech spoczywa w pokoju". Piękna sceneria i właśnie spokój sprzyjają nawiązywaniu duchowego kontaktu pomiędzy odwiedzającymi groby i tymi spoczywającymi na cmentarzu. 

Wszystkie nagrobki pochodzą z drugiej połowy XX w. Nieprzeciętnym artyzmem wyróżnia się także płaskorzeźba "Piety" w pozłacanym brązie, o kształcie medalionu, upiększająca granitową stelę mecenasa Mariana Lewandowskiego. Wysoki kunszt rzeźbiarski oraz niezwykłe cechy rzemiosła artystycznego reprezentują także dwa nagrobki: pułkownika Stanisława Kary i ministra RP Wacława Babińskiego. Do chwili obecnej zidentyfikowano około 200 Polek i Polaków tu pochowanych lub upamiętnionych na nagrobkach. 
 
 
W rocznicę napaści sowieckiej na Polskę 

W dniu 17 września 2022 roku, w rocznicę napaści sowieckiej na Polskę, Związek Weteranów Polskich im. Marszałka Józefa Piłsudskiego organizuje wyjazd swych członków na cmentarz St- Sauveur mający na celu uczczenia pamięci spoczywających tam osób. Wielu pochowanych było członkami Związku (m.in. dr Franciszek Bratek Kozłowski, płk Bogdan Józef Kwieciński, Magdalena z d. Jaklicz Kiełczewska, płk Andrzej Liebich) lub honorowi członkowie: konsulowie Jerzy Adamkiewicz i Tadeusz Brzeziński.

Powoli zanika pamięć o niezwykłym pokoleniu powojennych polskich emigrantów do Kanady. 
Treść epitafium umieszczonego na nagrobku dziennikarza Zbigniewa Waruszyńskiego: "Przechodniu powiedz Polsce, że byłem jej wierny do końca życia", odnieść można do życiorysów wszystkich tam pochowanych.

Niechaj więc Pamięć o nich nie zaginie! 
 

Stefan Władysiuk


Stefan Władysiuk, bibliotekarz Biblioteki Polskiej w Montrealu 
 

Literatura: Ewa Iłowska, "Polskie groby na cmentarzu w Saint-Sauveur-Des-Monts, Quebec, Kanada" - przewodnik, Polish Institute of Arts and Sciences in Canada, 2002; 

Strona internetowa www.grobypolskie-stsauveur.ca
 
 

 


PANORAMA - MAGAZYN RADIA POLONIA CFMB 1280 AM, MONTREAL, KANADA
Tel: (514) 367-1224, (514) 963-1080, E-mail: [email protected]
Designed and maintained by Andrzej Leszczewicz
WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE
ZALOGUJ SIĘ