Dla uczczenia zmarłych weteranów

Cmentarz Weteranów "Field of Honour" w Pointe-Claire jest miejscem wyjątkowym na mapie Kanady. Spoczywają na nim wyłącznie byli żołnierze - w przeciwieństwie do innych kanadyjskich nekropolii, gdzie znajdują się jedynie wydzielone kwatery wojskowe. Nad tym cmentarzem oraz nad grobami żołnierskimi na innych cmentarzach w kraju opiekę sprawuje fundacja Last Post Fund.

"Field of Honour" położony jest przy 703 Donegani, około 23 km na zachód od Montrealu i kilometr na wschód od stacji kolejowej Beaconsfield. Założony w 1930 roku, obejmuje dziś ponad 12 tysięcy grobów. Pochowano tu dotąd około 18 tysięcy osób, ponieważ wiele mogił ma charakter podwójny.

Wśród nich znajduje się 339 polskich grobów, rozsianych po całym cmentarzu. Spoczywa w nich ponad 400 osób - 70 mogił to groby rodzinne. Polacy pochowani są w 23 sekcjach nekropolii. Pierwszym z nich był kawalerzysta Andrzej Pawlas z 1 Pułku Szwoleżerów, pochowany tu w 1932 roku.

Na "Polu Chwały" znaleźli wieczny spoczynek żołnierze kampanii wrześniowej, norweskiej, francuskiej i libijskiej, żołnierze II Korpusu generała Andersa, 1 Dywizji Pancernej, a także marynarze, lotnicy, spadochroniarze i cichociemni. Spoczywają tu również żołnierze Armii Krajowej i Brygady Świętokrzyskiej, kobiety-żołnierze - łączniczki, szyfrantki i sanitariuszki - oraz ci, którzy przeszli przez sowieckie łagry i niemieckie obozy koncentracyjne oraz jenieckie. Było to pokolenie ofiarne i niezwykłe, walczące o wolność podczas pierwszej i drugiej wojny światowej.
Ta mozaika losów i doświadczeń jest częścią naszej historii - historii, którą chcemy przekazać kolejnym pokoleniom. Dba o to Związek Weteranów Polskich im. Józefa Piłsudskiego w Montrealu, regularnie uczestnicząc w uroczystościach odbywających się na cmentarzu: w czerwcu, z okazji rocznicy D-Day, oraz w listopadzie - w czasie Święta Zmarłych.

Szczególnie te listopadowe obchody mają podniosły charakter. Uczestniczą w nich nie tylko przedstawiciele Konsulatu RP i organizacji polonijnych, ale także młodzież - harcerze oraz uczniowie Szkoły im. Jana Pawła II na West Island. Jest to piękna tradycja, która od lat łączy kolejne pokolenia młodych Polaków w Montrealu we wspólnym geście pamięci i wdzięczności wobec tych, którzy walczyli o wolną Polskę.

W dniu 1 listopada 2025 roku odbyła się szczególna uroczystość - odsłonięcie pamiątkowej ławeczki ufundowanej przez Związek Weteranów Polskich ku czci pochowanych tu kolegów. To prosty gest, a zarazem znak trwałej pamięci - miejsce zatrzymania się, zadumy i milczenia, którego czasem potrzeba bardziej niż słów.

Na "Polu Chwały" nie spoczywają anonimowe nazwiska. Spoczywają tu ludzie z imionami, historiami, wyborami i ceną, jaką przyszło im zapłacić za wolność. Ich drogi do Polski i przez Polskę były różne, lecz wszystkie prowadziły przez wojnę, tułaczkę i wiarę, że wolność ma sens - nawet wtedy, gdy nie dane było jej zobaczyć.

Dopóki ktoś zapala znicz, staje w ciszy, przyprowadza tu dzieci i młodzież, dopóty ta historia trwa. Nie w książkach, nie w archiwach - ale w pamięci, która zobowiązuje.

Cześć Ich pamięci!

Wykaz pochowanych Polaków ukazał się w książce wydanej przez Polski Instytut Naukowy w Kanadzie oraz Bibliotekę Polską pt. "Groby Żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Cmentarzu Weteranów ‘Field of Honour’ w Pointe-Claire" (I wyd. 2005, II wyd. 2015).

Autorami tej niezwykle ważnej publikacji byli Kajetan Bieniecki (†2025) oraz Andrzej Czerwiński (†2020) - obaj spoczywają na tym cmentarzu.
 

Stefan Władysiuk - bibliotekarz Biblioteki Polskiej w Montrealu