Miałam osiemnaście lat i jechałam na egzamin wstępny na uniwersytet. Wyruszyłam w drogę w towarzystwie mojego dziadka. Gdy tylko zajęliśmy miejsca w przedziale kolejowym, dziadek zaczął rozmawiać z jednym z pasażerów. Zastanawiałam się, dlaczego w ogóle do niego zagaduje i po co podejmuje to ryzyko - przecież rozmówca mógł się okazać nudny albo, co gorsza, niezaintereso- wany czy nawet agresywny; słowem: "niekompatybilny" z podróżą.

Potem dosiedli się kolejni pasażerowie i dołączyli do rozmowy. Podczas gdy mój dziadek spędził cztery godziny na przyjemnych pogawędkach, ja przez te same cztery godziny siedziałam zamknięta w sobie, jak ostryga. 

Mając osiemnaście lat - i, trzeba to przyznać, z pewną dozą arogancji, bo w tym wieku arogancja bywa wygodną zasłoną dla nieśmiałości - obserwowałam rozmowę toczącą się "o wszystkim i o niczym" między ludźmi spotkanymi zupełnie przypadkowo i uważałam ją 
za całkowicie nudną, a nawet zbędną.

Czas jednak minął i dziś rozumiem, jak bardzo się wówczas myliłam - i jak bardzo chciałabym posiadać ten dar, który miał mój dziadek. On potrafił, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, stworzyć dobrą atmosferę, sprawić, by ludzie porzucali nieufność 
i wchodzili na parkiet rozmowy bez agresji, z otwartością i kieszeniami pełnymi anegdot.
Dwa różne pokolenia, odmienne doświadczenia życiowe, inne podejścia i - przede wszystkim - inne rozumienie świata: mój dziadek i ja.

Dziś, gdy wsiadam do pociągu lub metra, obserwuję ludzi. Patrzę, co robią, jakie mają wyrazy twarzy, jaka panuje atmosfera. Często nikt na nikogo nie patrzy, nikt nie posyła życzliwego uśmiechu, a co gorsza - wszyscy przypominają zombie, przyklejone do małego ekranu trzymanego w dłoni. Mają okno na całość wiedzy, a jednocześnie stają się zakładnikami wirtualnej sieci. Jednostki zgromadzone w tym samym miejscu, które jednak nie tworzą żadnej wspólnoty. Są gdzie indziej. Są wszędzie a jednocześnie nie ma ich nigdzie. Horyzont się zamyka.

Ten obraz rodzi pytanie: czy jesteśmy jeszcze społeczeństwem, czy już tylko częścią bezkształtnej masy? Czy staliśmy się monadami Leibniza?

Monady - warto przypomnieć - charakteryzują się tym, że nie mają ani drzwi, ani okien; ich aktywność jest wyłącznie wewnętrzna, a każda posiada własną percepcję. Nie wchodząc w filozoficzna teorie, potraktujmy je jako metaforę do spojrzenia na naszą rzeczywistość.

Sony stworzyło walkmana po to, by miłośnicy muzyki mogli cieszyć się nią wszędzie 
i o każdej porze, nie przeszkadzając innym. W modelu eurocentrycznym to samo urządzenie zaczęto wykorzystywać po to, by inni nie przeszkadzali jednostce, gdy ta słucha. Dziś niemal wszyscy noszą słuchawki: na ulicy, w kawiarni, podczas spotkań 
z przyjaciółmi, a nawet w łóżku, obok ukochanej osoby. Jednocześnie dostępni i niedostępni. Obecni i nieobecni. Zamknięci w niewidzialnym i niedostępnym dla otoczenia świecie, pielęgnując obojętność do tego stopnia, ze rozmowy prowadzone są na głośniku telefonu, bez najmniejszego względu na innych.

Pandemia w sposób znaczący zmieniła oblicze świata. Nie zmieniła systemów, w których żyjemy, lecz nieodwracalnie przeobraziła relacje - zarówno nasze bycie-w-świecie, jak i bycie-z-innymi. Ale pandemia to tylko jeden z elementów. Żyjemy dziś wśród masy jednostek, z których znaczna część skupiona jest na sobie, kosztem całości i solidarności. Słowo "społeczeństwo" wywodzi się od socius - "towarzysz, wspólnik, sprzymierzeniec" - 
a więc osób połączonych relacją. Czy wciąż jesteśmy powiązani więzią towarzyszy, poczuciem wspólnoty? Czy istnieje między nami zaufanie, które trzyma nas razem i pozwala iść naprzód wspólnie, a nie w zamkniętych podgrupach?

Obawiam się, że wielu już z tej nadziei zrezygnowało. Ja jednak wciąż ją pielęgnuję. Dum spiro spero (Dopóki oddycham, mam nadzieję).
 

Anna Król - doktor filozofii, specjalistka etyki języka i walki z dyskryminacją.