Strażnicy pamięci
Ludzie, którzy tworzyli Polonię
montrealską
Historia Polonii montrealskiej to
nie tylko dzieje organizacji, parafii, szkół czy stowarzyszeń. To przede
wszystkim historia ludzi. To oni swoją pracą, poświęceniem i społecznym
zaangażowaniem stworzyli środowisko, które przez dziesięciolecia pomagało
kolejnym falom polskich emigrantów odnaleźć swoje miejsce w Kanadzie, zachowując
jednocześnie język, kulturę i narodową tożsamość. Rozwój polskiej społeczności
w Montrealu nie był dziełem przypadku. Był efektem codziennej, często bezinteresownej
pracy osób, które rozumiały, że silna Polonia rodzi się z odpowiedzialności
za drugiego człowieka. Wśród osób, które na trwałe zapisały się w historii
montrealskiej Polonii, znajdują się między innymi kpt. Ludwik Wiktor, Wanda
Stachiewicz, ambasador Tadeusz Romer, Franciszek Moskal, Czesław Ochman
oraz Leszek Chełmiński i wielu innych. Każde z tych nazwisk symbolizuje
inny rozdział naszej historii - działalność społeczną, edukację, kulturę,
dyplomację, życie kombatanckie czy rozwój organizacji polonijnych. Ich
dorobek do dziś pozostaje fundamentem, na którym opiera się współczesna
Polonia w Montrealu.
Na szczególne uznanie zasługuje fakt,
że w ostatnich miesiącach ukazało się kilka cennych publikacji przypominających
sylwetki osób, które odegrały znaczącą rolę w życiu Polonii kanadyjskiej.
Jest to niezwykle ważne zjawisko, ponieważ pamięć o pionierach naszej społeczności
stopniowo odchodzi wraz z pokoleniem świadków wydarzeń XX wieku. Każda
nowa książka, oparta na dokumentach, wspomnieniach i archiwach rodzinnych,
staje się kolejnym elementem zachowania naszego wspólnego dziedzictwa.
W ubiegłorocznym wrześniowym wydaniu
Panoramy przedstawiłem książkę Anny Brychcy "The Soldier, the Spy, and
the Orphan - Fragments of Poland's Wartime History". Tym razem chciałbym
zwrócić uwagę na trzy kolejne publikacje, które w wyjątkowy sposób dokumentują
losy ludzi związanych z montrealską Polonią. Choć opisują odmienne życiorysy,
łączy je wspólny mianownik - służba Polsce i wieloletnia działalność na
rzecz polskiej społeczności w Kanadzie.
Pierwszą z nich jest "Every Day Brings
Something New: The Life of Maria Załuski-Stronski" - niezwykła opowieść
o kobiecie, której życie odzwierciedla dramatyczne losy tysięcy Polaków
wywiezionych podczas II wojny światowej na Syberię, a następnie rozproszonych
po świecie. Jest to jednocześnie historia osoby, która po przybyciu do
Kanady poświęciła się bez reszty pracy społecznej i przez dziesięciolecia
należała do najbardziej rozpoznawalnych postaci montrealskiej Polonii.
Drugą publikacją jest pierwsza pełna
biografia Wacława Babińskiego - wybitnego dyplomaty II
Rzeczypospolitej, urzędnika państwowego
i społecznika, którego działalność miała znaczący wpływ również na życie
polskiej emigracji w Kanadzie. Książka przywraca pamięć o człowieku, którego
dorobek przez wiele lat pozostawał zbyt mało znany nawet w środowiskach
polonijnych.
Obie książki przypominają, że historia
Polonii nie składa się wyłącznie z dat i wydarzeń. Tworzą ją
przede wszystkim ludzie - ich wybory,
poświęcenie i codzienna praca wykonywana często bez rozgłosu. Dzięki takim
publikacjom możemy lepiej zrozumieć, komu zawdzięczamy siłę i trwałość
polskiejspołeczności w Montrealu oraz dlaczego warto zachowywać pamięć
o tych, którzy budowali ją przez całe swoje życie.
 |
... |
Jedną z postaci, bez
których trudno wyobrazić sobie historię polskiej emigracji w Kanadzie po
II wojnie światowej, był Wacław Babiński. Choć zapisał się w historii
przede wszystkim jako wybitny dyplomata II Rzeczypospolitej, równie ważny
był jego wkład w rozwój życia naukowego i społecznego Polonii kanadyjskiej.
W latach 1944-1945 pełnił funkcję
posła pełnomocnego Rzeczypospolitej Polskiej przy rządzie Kanady oraz konsula
generalnego na obszar Nowej Fundlandii. Po zakończeniu wojny pozostał w
Kanadzie, poświęcając się pracy naukowej i dydaktycznej. Od 1947 roku wykładał
nauki społeczne na Uniwersytecie w Ottawie,
a w latach 1948-1957 prowadził zajęcia
z filologii, literatury i historii, między innymi w Centrum Studiów Słowiańskich
Uniwersytetu w Montrealu. Był członkiem Polskiego Instytutu Naukowego w
Ameryce, działał w Komitecie Neo-Kanadyjskim oraz pełnił funkcję radcy
etnicznego Katolickiej Komisji Szkolnej prowincji Quebec. |
Należał do grona najwybitniejszych
polskich intelektualistów swojej epoki. Swobodnie posługiwał się kilkoma
językami, łącząc rozległą wiedzę z talentem organizacyjnym. Szczególne
miejsce w historii zajmuje jego udział w zabezpieczeniu i ukryciu skarbów
wawelskich, które po wybuchu II wojny światowej zostały przewiezione do
Kanady. Dzięki staraniom Babińskiego bezcenne symbole polskiego dziedzictwa
narodowego przetrwały burzliwy okres wojny.
Za swoje zasługi został odznaczony
licznymi orderami polskimi i zagranicznymi. Zmarł w 1957
roku, pozostawiając po sobie dorobek,
który do dziś stanowi ważny rozdział historii polskiej dyplomacji i Polonii
kanadyjskiej.
 |
... |
Równie niezwykłą postacią
była Anna Poray-Wybra- nowska, kobieta, której życie obejmuje niemal
wszyst- kie najważniejsze doświadczenia polskiej emigracji XX wieku - wojnę,
tułaczkę, służbę wojskową, pracę nau- kową i wieloletnią działalność społeczną.
Urodziła się 19 lutego 1910 roku
w Ściborzycach w rodzinie Chościak-Popielów. Wychowana w atmosferze patriotyzmu
i społecznej odpowiedzialności, już jako młoda dziewczyna działała w harcerstwie.
Tuż przed wybuchem II wojny światowej studiowała w Brukseli, jednak w sierpniu
1939 roku wróciła do Polski. Podczas obrony Warszawy służyła jako ochotniczka
- łączniczka i sanitariuszka. Kolejne lata spędziła we Włoszech, gdzie
mimo trudnych warunków wojennych kontynuo- wała naukę. Ukończyła studia
polityczne, uzyskując stopień doktora, a po wyzwoleniu Włoch wstąpiła do
2. Korpusu Polskiego generała Władysława Andersa. Służy- ła najpierw w
Polskim Czerwonym Krzyżu, a następnie
w szpitalu polowym. |
Po wojnie los zaprowadził ją do Argentyny,
następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie ukończyła
bibliotekoznawstwo na Uniwersytecie
Columbia, a w 1961 roku osiedliła się na stałe w Montrealu.
Pracowała jako bibliotekarka na
Uniwersytecie w Montrealu, zdobywając specjalizację w konserwacji starodruków.
Największe znaczenie miała jednak
jej działalność społeczna. Była jedną z najbardziej aktywnych
postaci życia polonijnego w Montrealu.
Przez wiele lat kierowała biblioteką Polskiego Instytutu
Naukowego w Kanadzie, pełniła funkcję
sekretarza generalnego tej organizacji, a od 1979 roku stała na czele Fundacji
"Pro Justitia", niosącej pomoc potrzebującym pod patronatem papieża Jana
Pawła II. W latach osiemdziesiątych aktywnie wspierała ruch "Solidarność',
współpracowała z polonijną telewizją w Montrealu i angażowała się w liczne
inicjatywy społeczne.
Szczególne miejsce w jej działalności
zajmowało dokumentowanie pomocy udzielanej Żydom przez
Polaków podczas II wojny światowej.
Przez ponad trzydzieści lat współpracowała z Instytutem Yad Vashem w Jerozolimie,
gromadząc materiały dotyczące Polaków odznaczanych tytułem Sprawiedliwych
wśród Narodów Świata. Była również współorganizatorką Komitetu Upamiętnienia
Polaków Ratujących Żydów oraz autorką książki "Those Who Risked Their Lives",
stanowiącej cenne źródło wiedzy o bohaterach ratujących Żydów w czasie
okupacji. Zmarła w Montrealu 25 lipca 2013 roku.
Historia Marii Stronskiej, Wacława
Babińskiego i Anny Poray-Wybranowskiej pokazuje, że Polonia
montrealska od początku swojego
istnienia opierała się na ludziach wyjątkowych - wykształco- nych, oddanych
Polsce i gotowych poświęcić swoje życie służbie innym. Ich działalność
wykra- czała daleko poza granice lokalnej społeczności. Budowali mosty
między Polską a Kanadą, dbali o zachowanie narodowego dziedzictwa, rozwijali
naukę i kulturę oraz pozostawili po sobie trwały ślad w historii polskiej
emigracji.
Stefan Władysiuk - bibliotekarz
Biblioteki Polskiej w Montrealu. Kronikarz ZWP.
1.Maria Borys, Every Day Brings
Something New: The Life of Maria Zaluski Stronski:
Maj 2025, s.386
2. Alicja Smigielska, Wacław Babiński
(1887-1957). Urzędnik - dyplomata II RP - społecznik.
Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu
Pedagogicznego w Krakowie, 2025 s.556
3. Jerzy Bednarek, Anna Poray-Wybranowska,
Warszawa , Instytut Pamieci Narodowej,
2026, s. 48
|
